Το να εισχωρήσει κανείς στη σκέψη και τον τρόπο ζωής της Άπω Ανατολής, είναι ολόκληρη περιπέτεια, η οποία όμως μας επιτρέπει να ανακαλύψουμε το μεγαλείο που άνθισε κάτω από τα πόδια των Αυτοκρατόρων "Γιων του Ουρανού".
Τα θεία διατάγματα του Ουρανού μεταβιβάστηκαν στους ανθρώπους από τους πρώτους θείους βασιλιάδες που κυβέρνησαν στην Αυγή των Καιρών. Οι διδασκαλίες τους διαφυλάχτηκαν στο "Βιβλίο των Παραλλαγών" ή "Ι-Τσινγκ", ένα συμβολικό έργο που ανακεφαλαιώνει στα εξάγραμμά του τους νόμους που ρυθμίζουν τη δυναμική της παγκόσμιας τάξης, η οποία από τους πιο μακρινούς χρόνους έλαβε το όνομα ΤΑΟ. Είναι ο Δρόμος από τον οποίο διαβαίνουν όλα όσα υπάρχουν στο Σύμπαν. ΤΑΟ είναι η Αρχή, ο Δρόμος κι ο τελικός Σκοπός των πάντων.

Το Ταό έχει δυο όψεις συμπληρωματικές, δυναμικές κι ανεξάρτητες: το Γιν και το Γιανγκ. Βασισμένο σ' αυτές τις όψεις και τους πολυάριθμους κωδικοποιημένους συνδυασμούς τους που συνιστούν τα 64 εξάγραμμα, το Ι-Τσινγκ οδήγησε όχι μόνο τη συμπεριφορά των φιλοσόφων αλλά και όλη την ανθρώπινη ζωή στο φωτεινό πολιτισμό που αναπτύχθηκε στις όχθες του Κίτρινου ποταμού.

Πολλούς αιώνες αργότερα, υπακούοντας στο ρυθμό του Ταό, ο πολιτισμός και η βαθιά θρησκευτικότητα του κινέζικου λαού παρήκμασε, μέχρι που η αρχαία γραμμή των Θείων Σοφών χωρίστηκε σε δυο ρεύματα: το μεταφυσικό και το αναλυτικό ή φορμαλιστικό. Αντιπρόσωπος του μεταφυσικού και υπερκόσμιου ρεύματος ήταν ο Λάο Τσε, που μέσα από το Ταο-Τε-Κινγκ έδειξε το δρόμο της επιστροφής προς το Ταό.

Από την άλλη μεριά ο Κομφούκιος έδειξε το φορμαλιστικό δρόμο του Γιεν -Ταό, την οδό δηλαδή των ανθρώπων μέσα από την Υπερβατική Ηθική, την αναζήτηση της χαμένης αρμονίας ανάμεσα στους ευγενείς και στους απλούς ανθρώπους, η οποία θα επέτρεπε να επιστρέψουν οι θείοι Αυτοκράτορες και να οδηγήσουν πάλι το λαό τους στο δρόμο των υψηλών κορυφών, στο δρόμο του Ουρανού.

Ο Ταοϊσμός και ο Κομφουκιανισμός στάθηκαν τα δυο βασικά ρεύματα της κινέζικης φιλοσοφίας και εκφράζουν τη νοοτροπία και τη στάση ζωής που διαποτίζει τον κινέζικο λαό ακόμα και μέχρι τις μέρες μας.

Ο Κομφούκιος (551- 479 π.Χ.) μπορεί να θεωρηθεί ως ο πραγματικός διαμορφωτής του κινέζικου πολιτισμού γενικά. Η πιο αξιόπιστη πηγή για τη διδασκαλία του είναι τα "Ανάλεκτα". Συγκέντρωσε την προσοχή του στον άνθρωπο, πιστεύοντας ότι ο άνθρωπος μπορεί "να κάνει το Ταό μεγάλο" κι όχι ότι "το Ταό μπορεί να κάνει τον άνθρωπο μεγάλο". Η κύρια έγνοια του ήταν μια κοινωνία βασισμένη στην Ηθική και τους πανάρχαιους τελετουργικούς κανόνες, βασισμένη στην καλή διακυβέρνηση και στις αρμονικές ανθρώπινες σχέσεις. Ακριβώς γι' αυτό το σκοπό υποστήριζε την ανάγκη μιας καλής διοίκησης που κυβερνάει με την αρετή και με το ηθικό παράδειγμα κι όχι με την τιμωρία ή με τη βία.

Η ουσία της κοινωνικής ηθικής για τον Κομφούκιο είναι ο Ανθρωπισμός. Η θεμελιώδης αρχή του είναι η φιλική ευλάβεια, ο αδελφικός σεβασμός, η ειλικρίνεια και η τιμιότητα. Η συμπεριφορά του ανθρώπου είναι η βάση της κοινωνικής προόδου και της παγκόσμιας αρμονίας. Το κριτήριό του για την ορθή συμπεριφορά ήταν η εντιμότητα σε αντίθεση με το κέρδος. Η ηθική του ατόμου στηρίζεται στην άποψη πως ο άνθρωπος οφείλει να συμπεριφέρεται σωστά γιατί είναι κατηγορηματική προσταγή κι όχι γιατί ελπίζει να βρει κέρδος. Για την οικογένεια τόνιζε ιδιαίτερα το σεβασμό των παιδιών προς τους γονείς και για την κοινωνία γενικά τόνιζε την ανάγκη ορθής διαγωγής.

Η ανθρωπιά πρέπει να διαποτίζει όλες τις ανθρώπινες πράξεις, για να μπορεί να λειτουργεί σωστά κάθε ανθρώπινη σχέση. Αντικαθίσταται κατά κάποιο τρόπο η αναγκαιότητα του εξωτερικού νόμου, γιατί οι κοινωνικές και ανθρώπινες σχέσεις δε βασίζονται πια σε αμοιβές και τιμωρίες αλλά στην καλή θέληση και την αγάπη. Έτσι η ανθρωπιά οδηγεί στην αμοιβαιότητα.

Όταν κάποτε του ζήτησαν να συνοψίσει τον ηθικό του κώδικα σε μια λέξη, αυτός είπε "Σου", που σημαίνει όχι μόνο αμοιβαιότητα αλλά και μεγαλοψυχία, δηλαδή ότι πρέπει ο καθένας να ακολουθήσει ελεύθερα την ανώτερη φύση του.

Πέντε είναι ακόμα οι αρετές που χαρακτηρίζουν τον ηθικό του κώδικα: η καλοσύνη, η ευθύτητα, η ευπρέπεια, η φρόνηση και η ειλικρίνεια.

Ο ηγεμόνας πρέπει να είναι για το λαό του παράδειγμα αυτών των αρετών, ώστε όλοι να τείνουν να γίνουν και οι ίδιοι ενάρετοι. Άλλωστε "κάθε βελτίωση της κοινωνίας αρχίζει μ' αυτή του ανθρώπου". Η πολιτική ηθική βασίζεται σε μια αριστοκρατία, η οποία έχει αναλάβει μια καθαρά διαπαιδαγωγική αποστολή. "Το να κυβερνήσει κανείς είναι να διατηρηθεί σωστός.. Για να είναι εμπνευσμένα τα δικά του αισθήματα προς το δημόσιο καλό, χρειάζεται να συμπίπτουν με το Νόμο του Καθήκοντος. Και ο Νόμος αυτός βρίσκεται στην αρετή της ανθρωπιάς, την αρχή της αγάπης προς όλους τους ανθρώπους." Η ομαδική και πολιτική βελτίωση, όπως είπαμε, ξεκινά από μια εσωτερική βελτίωση του ανθρώπου, από την ατομική του ηθική. Ανώτερος άνθρωπος είναι αυτός που έχει μέσα του τις κυρίως αρετές της ορθότητας, της ανθρωπιάς και της ευπρέπειας. Αυτός που σέβεται την εντολή του Ουρανού, δηλαδή του Ταό.

Η Κομφουκιανική ηθική βασίζεται στη χρυσή τομή, στην εσωτερική αρμονία και στην ισορροπία, η οποία θα καθρεπτιστεί στον καλοκάγαθο άνθρωπο (γιεν) μέσα από μια μετριόφρονα συμπεριφορά που αποφεύγει τα άκρα. Να μην παθιάζεται, να μην υπερβάλλει, να μην έχει ορμές, ούτε συναισθηματικές εκρήξεις.

Ο άνθρωπος του Γιεν είναι ο τέλειος άνθρωπος, ο άνθρωπος του χρυσού κανόνα, διότι "θέλοντας να τελειοποιήσει το χαρακτήρα του, τελειοποιεί και το χαρακτήρα των άλλων. Και θέλοντας να είναι σημαντικός ο ίδιος, βοηθάει τους άλλους να είναι σημαντικοί".

Ο Κομφούκιος μας διδάσκει ότι το σύμπαν παρακολουθεί μια τάξη, μια αρμονία. Αυτή την τάξη την ονομάζει "Δρόμο του Κέντρου" (Τσουνγκ), και προς αυτήν την κατεύθυνση πρέπει να βαδίζει ο άνθρωπος. Αυτός ο κοσμικός νόμος ρυθμίζει την ανθρώπινη συμπεριφορά. Δε μας δείχνει δηλαδή μόνο το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουμε, αλλά επίσης προσαρμόζει τις δράσεις μας στις προσταγές του. "Ο ορθός δρόμος του σύμπαντος είναι το κέντρο. Η αρμονία είναι ο παγκόσμιος και συνεχής νόμος του."

Αρετή επομένως είναι να κρατηθεί κανείς επίμονα στο κέντρο του Εαυτού του. "Το καλό είναι ο δρόμος του κέντρου, η ισορροπία, το να δονείται κανείς σε αρμονία με το σύμπαν. Το κακό είναι τεχνητό, αφύσικο. Ο άνθρωπος παρασύρεται στο κακό από ένα λάθος της κρίσης και από την κυριαρχία του πάθους πάνω στο λόγο". Οι τρεις κύριες και παγκόσμιες αρετές για να μπει κανείς στο δρόμο του κέντρου είναι η σωφροσύνη του νου, η αγάπη προς όλα τα όντα και η δύναμη της ψυχής.

Ο Λάο Τσε απ' τη μεριά του συσχετίζει το Ταο με την έννοια της ασύλληπτης μεταφυσικής θυσίας του σύμπαντος. Καλεί τον άνθρωπο να υπερβεί τον εξωτερικό εμπειρικό κόσμο για να βιώσει τον κόσμο της καθαρής ουσίας, το Ταό. Μέσα στον άνθρωπο το Ταό (το εσωτερικό Ον) είναι ένα και το αυτό με το παγκόσμιο Ταό, το πανταχού παρόν στο Παν. Είναι ταυτόχρονα η αρχή όλων των πραγμάτων και ο δρόμος που όλα τα πράγματα ακολουθούν στην πορεία τους. Όταν το κάθε πράγμα ξεχωριστά κατέχει το Ταό, αυτό γίνεται η χαρακτηριστική αρετή του (Τε). Η κινητοποίηση του Τε μέσα στον άνθρωπο είναι αυτό που θα τον κάνει ηθικό και ενάρετο, σύμφωνο με το Ταό. Η ιδανική ζωή για το άτομο, η ιδανική τάξη για την κοινωνία κι ο ιδανικός τύπος διακυβέρνησης βασίζονται σ' αυτό.

Σαν τρόπος ζωής το Ταό σημαίνει απλότητα, αυθορμητισμό, ηρεμία και το πιο σημαντικό απ' όλα μη δράση, Wu Wei. Με τη λέξη αυτή δεν εννοούμε την αδράνεια, αλλά το να μη δρας αντίθετα στη φύση, δηλαδή ν΄ αφήνεις τη φύση να ακολουθεί την πορεία της. Είναι η ορθή δράση διαμέσου της ενέργειας της φύσης κι όχι διαμέσου της ανθρώπινης θέλησης, που καθοδηγείται από το μισοσκόταδο της εμπειρικής γνώσης. Η βούληση του ανθρώπου πρέπει να γίνει μια ζωντανή δύναμη της φύσης κι όχι το άθροισμα των εγωιστικών του επιθυμιών. Διαφορετικά θα δρα λανθασμένα, προκαλώντας πόνο και φθορά. Ο άνθρωπος πρέπει να ακολουθεί τη φύση αλλά ενεργώντας έτσι δεν εκμηδενίζεται, αντίθετα η φύση του ολοκληρώνεται. Πρέπει να ζούμε κοντά στη φύση, να παρατηρούμε τις λειτουργίες της και να διαμορφώνουμε τη δράση μας μ' αυτές. Η τέχνη της ζωής απαιτεί να γνωρίζεις όχι μόνο το πότε και πώς δρας αλλά και το πότε να μη δρας.

Κλείνοντας θα πρέπει να τονίσουμε μια βασική θεώρηση της κινέζικης σκέψης. Πίστευαν λοιπόν ότι η θέση του ανθρώπου στο Σύμπαν βρίσκεται ανάμεσα στον Ουρανό που είναι ο Πατέρας του Πνεύματός μας, και στη Γη που είναι η Μητέρα της φθαρτής ύλης της προσωπικότητάς μας. Και τα δυο αποτελούν εκφράσεις της ίδιας υπέρτατης ενότητας. Από τους συνδυασμούς τους θα βγουν τα 5 στοιχεία κι απ' αυτά η πλάση όλη.

Ο άνθρωπος καλείται να αναπροσαρμόζει τη δράση του στον κόσμο με το ρυθμό του Γιν-Γιανγκ και των 5 στοιχείων (γη, νερό, φωτιά, ξύλο, μέταλλο), ώστε να είναι ενάρετος ατομικά, οικογενειακά και κοινωνικά. Έτσι θα μπορεί να συμβάλλει με φυσικό τρόπο στην εξέλιξη τη δική του και του Σύμπαντος.

Βιβλιογραφία
-Εισαγωγή στη Σοφία της Ανατολής, Γ. Α. Πλάνας, εκδ. ΕΝΑ
-Θησαυρός Σοφίας της Κίνας, εκδ. Ορφανίδη
-Εγκυκλοπαίδεια της Unesco, τόμ. 2,3.
-Ιστορία της κινέζικης φιλοσοφίας, Δ. Βελισσαρόπουλου, εκδ. Δωδώνη
-Σημειώσεις εισαγωγικού σεμιναρίου από τη Νέα Ακρόπολη